Tag Archives: gandhiji

Definition of Secularism and How “So Called Seculars” contradicts their own views!

              Now days we are come to hear that secular and socialist fabric is in danger in India. “So called Seculars” says NDA government is in communal and not treats minority well. But as per my personal view many people need to understand what is secularism and socialism first.

               Here, I am going to present some facts, various definitions of secularism and views of various people on socialism. Also I will try to put some facts that how “so called Seculars” contradicts their own views on secularism.

               First, I will start from the preamble of Indian constitution. Here are the some text of preamble which I get from WIKIPEDIA.

WE, THE PEOPLE OF INDIA, having solemnly resolved to constitute India into a SOVEREIGN, SOCIALIST, SECULAR, DEMOCRATIC, REPUBLIC, and to secure to all its citizens:

JUSTICE, social, economic and political;

LIBERTY of thought, expression, belief, faith and worship;

EQUALITY of status and of opportunity;

and to promote among them all

FRATERNITY assuring the dignity of the individual and the unity and integrity of the Nation;



The Important thing is this is not the exact text adopted in November,1949. But this is the amended preamble. The preamble is only once amended in 1976 during the “emergency” in the 42 amendment of the Indian constitution. And the words like “Secular, Socialist, and integrity” were added through amendment. [1]

Now, we see the views of Mahatma Gandhi on religion and secularism.

He believes that The State would look after secular welfare, health, communications, foreign relations, currency, and so on, but not your or my religion. That is everybody’s personal concern.”[2] That means state has no right to interfere in views of any citizens related to religion, whether he is HINDU or MUSLIM or CHRISTIAN. It also suggests that any government scheme or policy should not be based on any religion or help to particular religion.

So, any state or central government shouldn’t make religion specific schemes or shouldn’t not give reservation on the basis of religion, which Congress/NCP government tried to do in Maharashtra. Also, on the state resources all citizens of India should have equal right irrespective of their religion. While former PM Manmohan Singh on 9 DEC 2006 in 52 meeting of National Development Council said that “We will have to devise innovative plans to ensure that minorities, particularly the Muslim minority, are empowered to share equitably the fruits of development. These must have the first claim on resources”. [3]. This contradicts their own idol M.K. Gandhi’s view.

For Mahatma Gandhi, Secularism meant:

“All subjects would thus be equal in the eyes of the law. But every single individual would be free to pursue his own religion without let or hindrance so long as it did not transgress the common law. What [M.K. Gandhi] wished India to do, was to assure liberty of religious profession to every single individual.” [2][4]

               This means what Narendra Modi and Hamid Ansari did on wearing              skull cap and lightning lamp respectively was not communal at all, which actually claimed communal by different sections of people at time.

               Here are some reactions of people when Narendra Modi didn’t wear skull cap:

To run the country, you have to take everyone along… at times you will have to wear a topi (cap), at times a tilak (vermillion mark on the forehead).” : Nitish Kumar (CM of Bihar) [5] And the same Nitish Kumar refuses to take skull cap, shawl from Muslims and also refuse to Cover Head at Patna Gurudwara.

“By not wearing the skull cap, he is sending an unmistakable signal to his hard core supporters that he will not cater to the needs of this community. He never misses an opportunity to signal his bias and bigotry to the nation.” : Shashi Tharur [6] The same Tharur said “Engineer defended the right of Muslim women to wear a burqa, but out of choice, not coercion. He spoke for both culture & freedom, Empowerment. ” (write on his Facebook status)

               As per Jawaharlal Nehru Secular nation means there should be clear separation of religion and Politics which quite near to the western secularism. Nehru gave more importance to the ideas growing out of the Enlightenment, such as rational inquiry and scientific temper. Historians have suggested that he wanted a complete divide between religion and politics.

               Contradicts to Nehru’s Idea of Secularism, Gandhi believed that “every activity of man must be derived from his religion.” He said “Many of my political friends despair of me because they say even my politics are derived from religion. And they are right. My politics and all other activities of mine are derived from my religion. I go further and say that every activity of a man of religion must be derived from his religion, because religion means being bound to God, that is to say God rules your every breath” [2]

              In November 2014, Sonia Gandhi said “Nehru’s idea of secularism a must for country like India.” But in April 2014, she met shahi Imam when campaigns for LS election are running and demands appeal the Imam to demand “Secular” votes for congress. So we can say that Sonia Gandhi either not aware of Nehru’s idea of secularism or just use Nehru and secularism for only political gain.

Through, Nehru and Gandhi’s secularism contradicts each other, Political parties’ claims that they believe in “Nehru and Gandhi’s idea of secularism” and following it.

Finally for me, What I leaned and believe about secularism is “An individual person or group should have all right to follow their religion/faith, perform their religious rituals but that must not harm/insult others faith/religion, freedom and most important it must be as per law.”

Author: Tejash Patel (@Tejash__P)


[1] Wikipedia, Article: Preamble to the Constitution of India


[3] Times of India, 9 DEC 2006 edition

[4] Speech at Narkeldanga, August 17, 1947, CW, 89, pp. 56-7

[5] NDTV website, September 20, 2013

[6] The New Indian Express, 19 April 2014 Edition

ભારતનો ભ્રષ્ટાચાર..!


આપણને એવું ભણાવવામાં આવ્યું છે કે ૧૫૦ વર્ષની અંગ્રેજોની ગુલામીમાંથી આપણને ૧૫,ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના દિવસે આઝાદી મળી. અને ભારત નામનો નવો દેશ અસ્તિત્વમાં આવ્યો. આ આઝાદી અપાવવામાં કેટલાય લોકોએ પોતાના પ્રાણ ગુમાવ્યા, શહીદ થયા. ગાંધીજીની આગેવાની હેઠળ આખા હિન્દુસ્તાનના લોકોએ આઝાદીની લડતમાં ભાગ લીધો. પરંતુ પછી શું થયું?

જે ગાંધીજીની અહિંસક લડતે ભારતને આઝાદી અપાવી, ગાંધીજીની જે અહિંસક લડતે તેમને આફિકામાં ખ્યાતનામ કર્યા,જે અહિંસાએ ગાંધીને રાષ્ટ્રપિતા બનાવ્યા એ જ ગાંધીના દેશમાં અહિંસક ચળવળના બદલે હિંસા ફાટી નીકળી. અને એ વેરઝેરના જે બીજ રોપાયા તેના પરિણામો આ દેશ આજે પણ ભોગવે છે.

૨૬,જાન્યુઆરી,૧૯૫૦ ના રોજ ભારત પ્રજાસત્તાક  થયું પરંતુ વાસ્તવમાં ભારતની પ્રજા ગુલામ થવાની એ પ્રથમ શરૂઆત હતી. ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન નેહરુ બન્યા અને તેમના વંશજોને જનતાએ ભારતના સર્વોચ્ચ સ્થાને સ્વીકારી લીધા. આજે પણ ભારતના ઘણા લોકો નેહરુ પરિવારના પૂજક છે, જો નેહરુ પરિવારની વિદેશી વહુ વડાપ્રધાન બનવાની ના પડે તો એ લોકો રીતસરના રડે છે, ઘણા લોકોતો તેમને પગે લાગીને વડાપ્રધાન બનવા વિનંતી કરતાં હતા. જે વિદેશીઓના હાથમાંથી ભારતને આઝાદ કરાવવા સેંકડો લોકો શહીદ થયા,કરોડો લોકો એ જુલ્મો વેઠ્યા એ જ ભારતની સત્તા ફરી એકવાર વિદેશીને સોંપવી કેટલી યોગ્ય છે? ઘણા લોકો દલીલ કરે છે કે સોનિયા ગાંધી આ દેશની વહુ છે અને નાગરિક છે, પરંતુ જયારે અંગ્રેજો આવેલા ત્યારે તેઓ પણ વેપારી હતા અને રાજાઓની મંજૂરી લઈને આવેલા એટલે એ રાજ્યના નાગરિક જ થયા ગણાય. અને છતાં તેમણે આપણને ગુલામ બનાવેલા.

આઝાદી પછી ધીરે ધીરે ભારતમાં ભ્રષ્ટાચાર વધવા માંડ્યો, પ્રજાના ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પોતાને જનતા સેવકને બદલે જનતાના માલિક સમજવા માંડ્યા. તેમણે શક૮ય્ તેટલા લાભો પોતાને મળે તેવી વ્યવસ્થા કરવા માંડી અને પોતાનો પગાર પણ વધારવા માંડ્યા. સરકારી કામોમાંથી પ્રધાનો કટકી કરવા માંડ્યા. અને વધુ કટકી કરવા માટે ઉદ્યોગપતિઓ સાથે મળીને ભ્રષ્ટાચાર શરુ કર્યો. ઉદ્યોગપતિઓએ પણ પોતાનો નફો વધારવા ભેળસેળ અને છેતરપિંડીનિ નીતિ અપનાવી પરિણામે ગરીબ વધી ગરીબ અને ધનિકો વધુ ધનવાન થવા માંડ્યા.

વળી પાછુ સરકારે ઉદારીકરણના નામે ઉદ્યોગોને લાભ આપવાનું શરુ કર્યું અને બદલામાં ચુંટણીફંડના નામે તેમની પાસેથી રૂપીયા પડાવવાનું શરુ કર્યું. સરકાર જનતા પર કરવેરો વધારતી ચાલી અને ધનવાનો ટેક્સ ચોરી કરવા માંડ્યા.

પછી આવ્યો અધિકારીઓનો વારો, નેતાઓ વગેરે પાસે લાયકાત ન હોવા છતાં તેમનું વૈભવી જીવન જોઈ અદિકારીઓને પણ લાલસા જાગી અને તેમણે પણ અપનાવ્યો ટૂંકો રસ્તો, ભ્રષ્ટાચારનો. વળી ભ્રષ્ટાચારની કમાણી પર કદી ટેક્સ લાગતો નથી. જેટલું લુંટો તેટલું તમારૂ. તેમની ઉપર કોઈ કાર્યવાહી પણ નથી થતી કારણ કે આ ભ્રષ્ટાચારમાં નીચેથી ઉપર સુધી બધા મળેલા હોય છે અને બધાને તેમનો હિસ્સો પણ મળી રહેતો હોય છે. આમ આદમી પણ શરૂઆતમાં પોતાના કામ નિયત સમયમર્યાદા પહેલા કરવા કે પછી ગેરકાનૂની કામ કરાવવા લાંચ આપતો, પરતું ધીરે ધીરે એવો સમય આવી ગયો કે પોતાના કાયદેસરના કામ પણ કરાવવા લાંચ આપવી પડે.

જો તમે લાંચ ના આપો તો તમારૂ કામ ના થાય અને તમે પાછળ રહી જાવ.

વળી આ સરકારોએ શિક્ષણની નીતિઓ પણ એવી બનાવી કે પછી તેમાં ભણીને આવનાર માણસે ભ્રષ્ટાચાર કરવો જ પડે. ૧૫ થી ૨૦ લાખ રૂપીયા ખર્ચી ડોક્ટર બનનાર વ્યક્તિ લોકોને લુંટે નહી તો પોતાનો ખર્ચો ક્યાંથી કાઢે? લાંચ આપની નોકરી મેળવનાર પોલીસ લાંચ ના લેતો પોતાના પરિવારને શું ખવડાવે? વળી ખાનગી શાળાઓ અને કોલેજો મોટે ભાગે રાજકારણીઓની જ માલિકીની હોય છે.

વળી મતબેન્કની યોજનાઓ વડે વિવિધ પક્ષોએ જનતાને વહેચી લીધી છે. માયાવતી દલિતોના નામે ચરી ખાય છે, કોંગ્રેસ મુસ્લીમોના નામે, ભાજપ તો બધે કુદકા મારે છે. અડવાણી પાકીસ્તાનમાં જઈ ભારતના ભાગલા પાડનાર ઝીણાની કબર પર ચાદર ચડાવે છે. અને ભારતમાં આવી હિન્દુત્વનો મુખોટો પહેરી લે છે. મતબેંક સાચવવા અહીં આંતકવાદીને ફાંસી આપવાના બદલે બિરયાની ખવડાવાય છે. સમાજને અનામતના નામે લડાવાય છે. ગોધરાના તોફાનો મુદ્દે વારંવાર આરોપો લગાવતી અને તપાસો કરાવતી કોંગ્રેસ શીખ વિરોધી તોફાનો ભૂલી જાય છે.

પરંતુ અહીં પ્રશ્ન એ થાય છે કે આ બધા માટે આપણે (જનતા) કેટલા અંશે જવાબદાર છે?

આપણે પુરેપુરા જવાબદાર છીએ. લુંટારાઓને ચુંટણીમાં જીતાડે છે કોણ? આપણે.

લુંટારાઓને હાર કોણ પહેરાવે છે? આપણે.

લુંટારાઓને સાહેબ સાહેબ કોણ કરે છે? ઉદઘાટન સમાંરહોમાં કોણ બોલાવે છે?  આપણે.

એકવાર ભ્રષ્ટાચાર કરનારને બીજીવાર આપણે જ ચૂંટીએ છીએ. આપની આસપાસ થતા સરકારી કામોમાં થતા ભ્રષ્ટાચાર સામે આપણે જ કઈ નથી બોલતા. ધારાસભ્યને મળતી ગ્રાન્ટ એ આપણે ભરેલો ટેક્સ છે, તે ગ્રાન્ટમાંથી કેટલું કામ થયું તેની કદી તપાસ કરીએ છીએ આપણે? અરે નેતાઓને તો એ ગ્રાન્ટમાંથી થયેલા કામને પોતાનું નામ આપવાનો પણ અધિકાર નથી. આપણા ગામ કે વિસ્તારમાં થયેલા દબાણ વિષે આપણે જાણીતા જ હોઈએ છીએ,અરે તે આપણને નડે તો પણ હટાવા માટે ફરિયાદ નથી કરતાં.

આપણા માટે શહીદ થનાર સૈનિકો માટે આપણે શું કરીએ છીએ? તેમને મળનારી જમીન કેટલાક લોકોએ પચાવી પાડી, આપણે તેને જાણ્યું માત્ર એક સમાચાર તરીકે , અને પછી ભૂલી ગયા. એ લોકો જો તમારા માટે સરહદ પર આપણા માટે લડતા હોય તો શું તેમના પરિવાર પ્રત્યે આપણી કોઈ જવાબદારી નથી?  કઈ નહી તો કમ સે કમ તેમના પરિવાર ને મળતા લાભોતો બીજાને ના લુટવા દેવાય.

ભારતના નેતાઓ તો રૂપીયા ખાતર કબરમાંથી મડદા પણ વેચી મારે તેવા છે. જરૂર છે આપણે જાગવાની.

મહિને ૩૦૦ રૂપીયા પગાર લેતી કપડા કે વાસણ ધોવા વાળી પાસે આપડે રૂપીયા વસુલ કરવાની અપેક્ષા રાખીએ છીએ અને ૮૦૦૦૦ થી વધુ પગાર લેતા નેતા પાસે?   જરૂર છે આ આપણા નોકરોને તેમની ઓકાત બતાવાની, તેમને સાહેબ બનાવાની નહી. તમે શું કરસો ભ્રષ્ટાચાર સામે? વિરોધ કે પછી લુટારાઓની લાઈનને હજુ લંબાવશો?

જો લાંચ ના આપીને પાછળ રહી જવાનો ડર હોય તો એટલીસ્ટ જીવનમાં ક્યારેય લાંચ ન લેવાનો તો સંકલ્પ કરી શકીએ ને? આપણા પરિવારના સભ્યને એકવાર સમજાવી તો સકીયેને? ભલે આવક ૨૦૦૦ રૂપીયા ઘટશે, પણ સ્વમાન? વધશે. માથું ઊંચું રહેશે. અને કોઇપણ વ્યક્તિ જોડે આંખમાં આંખ મિલાવી શકાશે.

જન લોકપાલ બિલ : ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ અણસમજ

ભારતમાં હમણાં ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ અન્નાનું આંદોલન ચાલી રહ્યું છે. અન્નાને તેમાં બહોળા પ્રમાણમાં જન સમર્થન સાંપડી રહ્યું છે. અન્નાને મળેલા સમર્થનને કારણે ભ્રષ્ટાચારમાં ગળાડૂબ ડૂબેલી સરકાર પણ ગભરાઈ ગઈ છે. હજુ બે દિવસ પહેલા જ ઘુરકિયા કરતા મનીષ તિવારી જેવા નેતાઓ છુપાઈ ગયા છે.

ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ અન્નાના આ આંદોલનથી જનતાને ઘણી અપેક્ષા છે. અને કદાચ એટલે જ અન્નાને આટલા પ્રમાણમાં જન સમર્થન મળી રહ્યું છે. જો જન લોકપાલ બિલ પસાર થાય અને તેને મંજૂરી મળે તો ભ્રષ્ટાચારના પ્રમાણમાં જરૂર ઘટાડો થઇ શકે છે અને જે બહુ સારી વાત છે.

પરંતુ અહીં મુખ્ય સવાલ એ થાય કે શું જન લોકપાલ વિના ભ્રષ્ટાચાર ના ઘટી શકે? જરૂર ઘટી શકે. પરંતુ આજે એ વાત કોઈ વિચારતું નથી. સૌ કોઈને અન્નાના નામનો એફ ચડ્યો છે. અહીં એક વાસ્તવિકતા એ છે કે જન લોકપાલથી ૧૦૦% ભ્રષ્ટાચારની નામુડી થવાની નથી. ટ્રાફિક સિગ્નલ પર લોકો પાસેથી રૂપિયા પડાવતા પોલીસને જન લોકપાલ રોકી શકવાનો નથી કારણ કે અહીં રૂપિયા આપનારે ગુનો કર્યો હોય છે અને તે જાણે છે કે પોલીસને આપવા પડતા રૂપિયા કરતા દંડની રકમ વધુ હોય છે, આથી તે ક્યારેય લોકપાલ સમક્ષ ફરિયાદ કરવાનો નથી. આજ રીતે ગેર કાયદેસર મુસાફરોની હેરાફેર કરતા વાહનચાલકો પાસેથી હપ્તો ઉગરાવતી પોલીસ પર પણ કોઈ કાર્યવાહી નહી થઇ શકે. વાળી જો લોકપાલની નિમણુંક સરકાર કરવાની હોય તો લોકપાલ હંમેશા શાસક પક્ષનો કહ્યાગરો હશે અને શાસક પક્ષ લોકપાલનો ઉપયોગ રાજકીય દાવપેચ માટે કરશે.

વધુમાં પ્રાસ્તાવિક લોક્પાલના કારણે સરકાર પર ખર્ચનો વધુ બોજ પડશે. પરિણામે નવા કરવેરા નાખવા પડશે અને અંતે જન લોકપાલનો બોજ જનતાએ ઉઠાવવો પડશે. વધુમાં આ આંદોલનના કારણે માત્ર  ભ્રષ્ટાચાર જ ઘટાડી શકાશે પરંતુ તેના બદલે જો પોલીસ અને સીબીઆઈ જેવી સંસ્થાઓ પરથી રાજકારણીઓની પકડ ઓછી અરી તેમને સ્વતંત્ર કામ કરતી કરવામાં આવે તો જરૂર ભ્રષ્ટાચાર ઘટી શકે. અને સાથે સાથે અન્ય ગુનાઓની પણ નિષ્પક્ષ તપાસ થાય અને જનતાને ન્યાય મળી રહે.

પોલીસ જનતાની રક્ષા માટે હોય છે પણ ઘણીવાર તેઓ પોતે જ ભક્ષક બની જતા હોય છે, તેમ જો લોકપાલ પોતે જ જો ભ્રષ્ટાચારી બની જાય તો? જો લોકપાલ પોતે જ સરકારનો હાથો બની જાય તો? ત્યારે જનતાએ બીજા અન્ના શોધવા પડશે.

ભારતમાં જાસુસી માટે આજે અનેક જાસુસી સંસ્થાઓ છે પરંતુ આ બધી સંસ્થાઓ દેશ માટે જાસુસી કરવાને બદલે રાજકીય હરીફોની જાસુસી કરવા વપરાય છે. આજ રીતે ભ્રષ્ટાચારની નાબુદી માટે નવી નવી સંસ્થાઓ ખોલવાનો કોઈ મતલબ નથી. હાલ ભ્રષ્ટાચારની તપાસ માટે “ કેગ “ કાર્યરત છે અને સીબીઆઈ તથા પોલીસ ગુનેગારોને સજા આપવા માટે છે. તો લોકપાલ તેનાથી નવું શું કરશે? તે પહેલા વિચારવું પડે. જો લોકપાલની રચના કરવા કરતાં પોલીસ અને સીબીઆઈ/સીઆઇડી વગેરેને રાજકીયપક્ષો થી મુક્ત કરાય તો કોઈ આંદોલનની જરૂર નથી.

પરંતુ ભારતની મોટાભાગની જનતાની માનસિકતા ટોળાશાહીમાં છે. અને ટોળામાં કોઈ પોતાના મગજથી વિચારતું હોતું નથી. બધા જ ઘેટાની માફક ચાલે છે. આંદોલનમાં સામેલ ઘણા લોકોને જન લોકપાલ વિષે કંઈપણ માહિતી નથી. ભ્રષ્ટાચાર વિરદ્ધના આંદોલનમાં જોડાયેલા લોકોમાંથી કેટલા લોકોએ આતંકવાદિયોં વિરુદ્ધનો કાયદો “પોટા” નાબુદ થયો ત્યારે આંદોલન કરેલું? આ આંદોલનમાં સામેલ મોટા ભાગના લોકોએ ક્યાંકને ક્યાંકતો ભ્રષ્ટાચારનો ઉપયોગ કર્યો છે અને ઘણી જગ્યાએ તેઓ ભોગ પણ બન્યા છે. આપણે ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધના આંદોલનમાં તો જઈએ છીએ પરંતુજયારે ટ્રાફિક પોલીસ નિયમોના ભંગ બદલ પકડે છે ત્યારે આપણે જ સસ્તામાં પતાવવા તેને લાંચ આપીએ છીએ. નોકરીની જાહેરાત આવતા આપણે જ ઓળખાણો શોધવા લાગીએ છીએ. પરિક્ષામાં ચોરી પણ આપડે જ કરીએ છીએ અને ભ્રષ્ટાચાર તાવની વાત પણ. શું આપણે કયારેય આવું વિચાર્યું છે ખરું કે પછી ટોળાશાહીમાંથી ફુરસદ જ નથી મળતી. આપણી ટોળાશાહીનું સચોટ ઉદાહરણ ચુંટણી સમયે જોવા મળે છે, જયારે આપણે હાલ જેમનો પુરજોશમાં વિરુદ્ધ કરીએ છીએ તેવા નેતાઓને જીતાડીએ છીએ. આપણે જન લોકપાલ વિરુદ્ધ આંદોલન કરીએ છીએ પરંતુ તેનો વિરોધ કરનાર કપિલ સિબ્બલ જેવા નેતાઓ પણ આપણે ચૂંટીએ છીએ.

નરેગા યોજનામાં કામ કર્યા વગર અડધા રૂપિયા મેળવતા મજુરો કે પછી બાકીના અડધા રૂપિયા મેળવતા અધિકારીયોમાંથી કોણ લોકપાલને ફરિયાદ કરવાનું હતું? વાહનો કેરોસીનથી ચલાવવા બ્લેક માં કેરોસીન ખરીદતા વાહનચાલકોની ફરિયાદ કોણ કરવાનું હતું? વારંવાર ધક્કા ખાવા કરતાં એકવાર રુપિયા આપી કામ કરાવતા લોકો કે રુપિયા લઇ બે દિવસનું કામ એક દિવસમાં કામ કરતાં લોકોમાંથી કોણ લોકપાલને ફરિયાદ કરવાનું હતું?  પહેલા આપણે આ બધું વિચારવું જોઈએ અને પછી આંદોલન કરવું જોઈએ.

લેટેસ્ટ માહિતી મુજબ અન્ના હઝારે ને આંદોલન કરવા સરકાર મેદાન તૈયાર કરી આપશે, સિક્યુરિટી આપશે, મેડીકલ સેવા આપશે. અહીં સવાલ એ થાય કે કોણ કોની સામે આંદોલન કરી રહ્યું છે? સરકારને જો જન લોકપાલ સ્વીકારવું ના હોય તો આંદોલન માટે આટલી સગવડો કેમ પૂરી પડવાનો શો મતલબ? જો બિલ સ્વીકારવાનું જ ના હોય તો આંદોલનનો શો મતલબ? અને એ પણ ત્યારે જયારે અન્ના હઝારે સ્પષ્ટ કહે છે કે જ્યાં સુધી જન લોકપાલ બિલ પસાર નહી થાય ત્યાં સુધી આંદોલન ચાલુ રહેશે. અને જો સરકારને બિલ આંદોલન બાદ સ્વીકારવું હોય તો પછી અત્યારે સ્વીકારવામાં શું વાંધો છે? આંદોલન કરવા માટે જો તમે જેની સામે આંદોલન કરો છો તેની જ સેવાઓ લો તો તમારા આંદોલન નો શું મતલબ? એ આંદોલન માત્ર પ્રસિદ્ધિ માટેનું જ આંદોલન કહેવાય. અંગ્રેજો સામેના આંદોલનમાં ગાંધીજી એ વિદેશી ચીજ-વસ્તુઓનો બહિષ્કાર કરેલો. અને એટલે જ અન્ના હઝારે “બીજા ગાંધી” નથી જ…!

બાઉન્ડ્રી પાર : ચૂંટણી લડ્યા વગર પણ જ્યાં વડાપ્રધાન બની શકાય છે તેને વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી ધરાવતો દેશ કહેવાય છે. અને કહેવાની જરૂર નથી કે એ “આપણો” દેશ છે, અને આપણે તે કોઈને લુંટવા આપ્યો છે…!

લેખક : તેજશ પટેલ.